یه آزمایشِ باحال 🥶🥵: یه دستتو چند دقیقه تو آبِ یخ بذار و اونیکیو تو آبِ گرم. بعد هر دو رو با هم بذار تو آبِ ولرم. یه دستت میگه «آخیش، گرمه!» و اونیکی میگه «وای، سرده!» — برای یک آبِ یکسان! 🤯 یعنی حسِ ما برای سنجشِ دما قابلِ اعتماد نیست. پس دما رو چطوری دقیق اندازه بگیریم؟ بریم ببینیم 👇
دما در سطحِ مولکولی چیه؟ 🔬
یادته گفتیم ذرههای ماده دائماً در حرکتن؟ خب، دما در واقع معیاری از میانگینِ انرژی جنبشیِ این ذرههاست. هرچی ذرهها تندتر بجنبن، دما بالاتره 🔥. هرچی کندتر، دما پایینتر ❄️.
پس وقتی میگیم «داغ»، یعنی ذرهها دارن دیوانهوار میجنبن، و «سرد» یعنی آرومتر.
چرا به دماسنج نیاز داریم؟ 🌡️
چون حسِ لمسِ ما (همونطور که تو آزمایشِ بالا دیدی) گول میزنه و دقیق نیست. به یه ابزارِ عینی و قابلِ تکرار نیاز داریم: دماسنج.
دماسنجها بر اساسِ یه ویژگیِ فیزیکی که با دما تغییر میکنه کار میکنن. مثلاً دماسنجِ الکلی/جیوهای: مایع با گرما منبسط میشه و تو لوله بالا میره 📏.
مقیاسهای دما: سلسیوس، کلوین، فارنهایت 📊
سه تا مقیاسِ اصلی داریم:
سلسیوس (°C): رایجترین. نقطهی انجمادِ آب = ۰ و نقطهی جوشش = ۱۰۰ درجه.
کلوین (K): مقیاسِ علمیِ SI. شروعش از صفرِ مطلق ـه (سردترین دمای ممکن، که ذرهها کمترین جنبشو دارن). رابطهش با سلسیوس سادهست: فقط ۲۷۳ واحد جابهجان (هر دما در کلوین = سلسیوس + ۲۷۳).
فارنهایت (°F): هنوز تو بعضی کشورها و در صنعت و هواشناسی کاربرد داره. رابطهش با سلسیوس:
$$theta_F = frac{9}{5}theta_C + 32$$
یه نکتهی جالب 💡: تغییرِ دما (∆) در سلسیوس و کلوین برابره! چون این دو مقیاس فقط جابهجان (مبدأشون فرق داره)، ولی فاصلهی هر درجهشون یکیه. پس اگه دما ۱۰ درجه سلسیوس بالا بره، یعنی ۱۰ کلوین هم بالا رفته 🎯.
صفرِ مطلق: سردترین جای ممکن ❄️
یه مفهومِ خیلی جالب: صفرِ مطلق (۰ کلوین = حدودِ ۲۷۳- درجه سلسیوس). این سردترین دمای ممکنه — جایی که ذرهها کمترین جنبشِ ممکنو دارن. نمیشه از این سردتر شد! 🧊 (در عمل هم هیچوقت کاملاً بهش نمیرسیم، فقط نزدیکش میشیم.)
انواعِ دماسنج 🔧
امروز انواعِ مختلفی داریم:
– دماسنجِ مایعی (الکل/جیوه): بر اساسِ انبساطِ مایع
– دماسنجِ تابشی: شدتِ تابشِ گرماییِ جسمو میسنجه (همونی که از راهِ دور تبِ آدمو میگیره 🤒)
– ترموکوپل: از دو سیمِ غیرهمجنس که با تغییرِ دما ولتاژ تولید میکنن — برای دماهای خیلی بالا یا پایین که دماسنجِ معمولی جواب نمیده
جمعبندیِ خودمونی 🎁
دما معیاری از میانگینِ انرژی جنبشیِ ذرههای مادست — ذرههای تندتر یعنی داغتر. چون حسِ ما گول میزنه، به دماسنج نیاز داریم. سه مقیاسِ اصلی: سلسیوس، کلوین (مقیاسِ SI که از صفرِ مطلق شروع میشه)، و فارنهایت. تغییرِ دما در سلسیوس و کلوین برابره. و انواعِ دماسنج (مایعی، تابشی، ترموکوپل) هرکدوم کاربردِ خودشونو دارن 🎯.
جعبهی «جالبه که بدونی»: مردی که سرما رو فهمید 💡
مقیاسِ کلوین به افتخارِ ویلیام تامسون (معروف به لرد کلوین)، فیزیکدانِ بریتانیایی نامگذاری شده. او بود که فهمید یه «سردترین دمای مطلق» وجود داره و نمیشه ازش پایینتر رفت. جالبه که همین آدم، در کنارِ کارهای بزرگش، یه پیشبینیِ معروفِ اشتباه هم داشت: گفته بود «همهچیزِ مهمِ فیزیک کشف شده و دیگه چیزی نمونده»! 😅 چند سال بعد، نسبیت و کوانتوم اومدن و کلِ فیزیکو زیر و رو کردن. درس؟ حتی نابغهها هم نباید بگن «دیگه چیزی برای کشف نمونده» — علم همیشه غافلگیرت میکنه! ✨
خودتو بسنج 📝
روی هر سؤال کلیک کن تا جوابش باز شه 👇
تا اون موقع، خودت سعی کن جواب سؤالهای کتاب رو پیدا کنی و در نظرات با ما به اشتراک بذار 💬
تو بخشِ بعدی میریم سراغِ یه پدیدهی مهم: انبساطِ گرمایی 🌉 — اینکه چرا پلها درز دارن و چرا ریلِ قطار فاصله داره. میبینمت! 👋
تغییر دما را تنظیم کنید و انبساط طولی مواد مختلف را مقایسه کنید.
نمایش کد Python
# PM_PARAMS_JSON: [{“id”:”T_C”,”label”:”دمای اولیه (°C)”,”label_en”:”Initial temp (°C)”,”min”:-50,”max”:200,”step”:5,”default”:20,”unit”:”°C”},{“id”:”delta_T”,”label”:”تغییر دما ΔT (°C)”,”label_en”:”Temp change ΔT (°C)”,”min”:-100,”max”:200,”step”:5,”default”:80,”unit”:”°C”},{“id”:”L0″,”label”:”طول اولیه L₀ (m)”,”label_en”:”Original length L₀ (m)”,”min”:0.1,”max”:10,”step”:0.1,”default”:1.0,”unit”:”m”}]
import numpy as np, matplotlib
matplotlib.use(‘Agg’)
import matplotlib.pyplot as plt
T_C = float(PARAMS.get(“T_C”, 20.0))
dT = float(PARAMS.get(“delta_T”, 80.0))
L0 = float(PARAMS.get(“L0”, 1.0))
T_K = T_C + 273.15
T_F = T_C * 9/5 + 32
materials = {‘آهنn(Iron)’: 12e-6, ‘آلومینیمn(Alum.)’: 23e-6, ‘مسn(Copper)’: 17e-6,
‘شیشهn(Glass)’: 9e-6, ‘بتونn(Concrete)’: 12e-6, ‘آجرn(Brick)’: 5e-6}
dL = {mat: alpha * L0 * dT for mat, alpha in materials.items()}
T_range = np.linspace(-50, 250, 400)
alpha_iron = 12e-6
dL_range = alpha_iron * L0 * (T_range – T_C + dT)
fig, axes = plt.subplots(1, 3, figsize=(12, 4.5))
# Temperature conversion table
axes[0].axis(‘off’)
table_data = [
[‘مقیاس’, ‘مقدار’],
[‘سلسیوس (°C)’, f'{T_C:.1f}’],
[‘کلوین (K)’, f'{T_K:.1f}’],
[‘فارنهایت (°F)’,f'{T_F:.1f}’],
[‘پس از ΔT’, f'{T_C+dT:.1f}°C’],
]
tbl = axes[0].table(cellText=table_data[1:], colLabels=table_data[0],
cellLoc=’center’, loc=’center’, bbox=[0.1,0.2,0.8,0.7])
tbl.auto_set_font_size(False); tbl.set_fontsize(11)
tbl[0,0].set_facecolor(‘#0073aa’); tbl[0,1].set_facecolor(‘#0073aa’)
for j in range(2): tbl[0,j].set_text_props(color=’white’, fontweight=’bold’)
axes[0].set_title(‘تبدیل مقیاس دما’)
# Expansion by material
colors = [‘#3498db’,’#e74c3c’,’#f39c12′,’#2ecc71′,’#9b59b6′,’#e67e22′]
bars = axes[1].bar(materials.keys(), [v*1000 for v in dL.values()], color=colors, alpha=0.85, edgecolor=’white’, lw=1.5)
axes[1].set_ylabel(‘انبساط ΔL (mm)’); axes[1].set_title(f’انبساط طولی برای ΔT={dT}°C L₀={L0}m’)
axes[1].grid(axis=’y’, alpha=0.3)
for bar, v in zip(bars, dL.values()):
axes[1].text(bar.get_x()+bar.get_width()/2, bar.get_height()+0.0005, f'{v*1000:.2f}’, ha=’center’, fontsize=8)
# ΔL vs T for iron
axes[2].plot(T_range, dL_range*1000, ‘#0073aa’, lw=2.2)
axes[2].axvline(T_C+dT, color=’#e74c3c’, lw=1.5, ls=’–‘, label=f’T={T_C+dT}°C’)
axes[2].axhline(alpha_iron*L0*dT*1000, color=’#f39c12′, lw=1.2, ls=’–‘)
axes[2].set_xlabel(‘دما (°C)’); axes[2].set_ylabel(‘ΔL (mm)’)
axes[2].set_title(f’انبساط آهن در طول L₀={L0}m’); axes[2].legend(fontsize=9); axes[2].grid(alpha=0.3)
fig.suptitle(f’دما و انبساط گرمایی | T={T_C}°C ΔT={dT}°C’, fontsize=11, fontweight=’bold’)
plt.tight_layout()
for _wx in [0.25, 0.75]:
for _wy in [0.35, 0.70]:
fig.text(_wx, _wy, ‘physicsme.ir | منِفیزیکی’, fontsize=10, color=’#a0aabb’, alpha=0.32,
ha=’center’, va=’center’, rotation=30, transform=fig.transFigure,
fontweight=’bold’, style=’italic’)
fig.text(0.99, 0.01, ‘© physicsme.ir — منِفیزیکی’, fontsize=7.5, color=’#aaa’, alpha=0.85,
ha=’right’, va=’bottom’, transform=fig.transFigure, fontweight=’bold’)
plt.savefig(‘output.png’, dpi=130, bbox_inches=’tight’)
plt.show()
print(f’T = {T_C}°C = {T_K:.2f} K = {T_F:.1f}°F’)
print(‘انبساط آهن: ΔL =’, round(12e-6 * L0 * dT * 1000, 4), ‘mm’)
سوالی دارید؟ 🤔
اگه مفهومی نامشخص بود یا سوالی داشتید، اینجا بپرسید. جوابتون در اینجا منتشر میشه.
💬 جواب بهتری داری؟ یا یه سؤال جدید؟
اگه به سؤالای بالا پاسخی داری که فکر میکنی روشنتر یا کاملتر از مال منه، یا یه سؤال جدید برای دانشآموزای دیگه داری — تو بخش نظرات پایین صفحه ارسال کن. هر پیامی رو میخونم، تأیید میکنم و منتشر میشه. اینجوری همه از تجربهی همدیگه استفاده میکنیم. 🌱
